چرا نام اين سوره فاتحة الكتاب است ؟

فاتحة الكتاب به معنى آغازگر كتاب ( قرآن ) است ، و از روايات مختلفى كه از پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) نقل شده به خوبى استفاده مى‏شود كه اين سوره در زمان خود پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) نيز به همين نام شناخته مى‏شده است .

از اينجا دريچه‏اى به سوى مساله مهمى از مسائل اسلامى گشوده مى‏شود و آن اينكه بر خلاف آنچه در ميان گروهى مشهور است كه قرآن در عصر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) به صورت پراكنده بود ، بعد در زمان ابو بكر يا عمر يا عثمان جمع‏آورى شد قرآن در زمان خود پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) به همين صورت امروز جمع‏آورى شده بود ، و سرآغازش همين سوره حمد بوده است ، و الا نه اين سوره نخستين سوره‏اى بوده 

تفسير نمونه ج : 1  ص :  9

است كه بر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) نازل شده ، و نه دليل ديگرى براى انتخاب نام فاتحة الكتاب براى اين سوره وجود دارد .

مدارك متعدد ديگرى در دست است كه اين واقعيت را تاييد مى‏كند كه قرآن به صورت مجموعه‏اى كه در دست ماست در عصر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) و به فرمان او جمع‏آورى شده بود .

على بن ابراهيم از امام صادق (عليه‏السلام) نقل كرده كه رسولخدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) به على (عليه‏السلام) فرمود : قرآن در قطعات حرير و كاغذ و امثال آن پراكنده است آن را جمع‏آورى كنيد سپس اضافه مى‏كند على (عليه‏السلام) از آن مجلس برخاست و آن را در پارچه زرد رنگى جمع‏آورى نمود سپس بر آن مهر زد ( و انطلق على (عليه‏السلام) فجمعه فى ثوب اصفر ثم ختم عليه ) .

گواه ديگر اينكه خوارزمى دانشمند معروف اهل تسنن در كتاب مناقب از على بن رياح نقل مى‏كند كه على بن ابى طالب و ابى بن كعب ، قرآن را در زمان رسولخدا (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) جمع‏آورى كردند .

سومين شاهد جمله‏اى است كه حاكم نويسنده معروف اهل سنت در كتاب مستدرك از زيد بن ثابت آورده است : زيد مى‏گويد : ما در خدمت پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) قرآن را از قطعات پراكنده جمع‏آورى مى‏كرديم و هر كدام را طبق راهنمائى پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) در محل مناسب خود قرار مى‏داديم ، ولى با اينحال اين نوشته‏ها متفرق بود پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) به على (عليه‏السلام) دستور داد كه آن را يكجا جمع كند ، و ما را از ضايع ساختن آن بر حذر مى‏داشت .

سيد مرتضى دانشمند بزرگ شيعه مى‏گويد : قرآن در زمان رسول الله 

تفسير نمونه ج : 1  ص :  10

به همين صورت كنونى جمع‏آورى شده بود .

طبرانى و ابن عساكر از شعبى چنين نقل مى‏كنند كه شش نفر از انصار قرآن را در عصر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) جمع‏آورى كردند و قتاده نقل مى‏كند كه از انس پرسيدم چه كسى قرآن را در عصر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) جمع‏آورى كرد ، گفت چهار نفر كه همه از انصار بودند : ابى بن كعب ، معاذ ، زيد بن ثابت ، و ابو زيد و بعضى روايات ديگر كه نقل همه آنها به طول مى‏انجامد .

به هر حال علاوه بر اين احاديث كه در منابع شيعه و اهل تسنن وارد شده انتخاب نام فاتحة الكتاب براى سوره حمد - همانگونه كه گفتيم - شاهد زنده‏اى براى اثبات اين موضوع است .

 

سؤال : آيا جمع آورى قرآن در زمان پيامبر بود

در اينجا اين سؤال پيش مى‏آيد كه چگونه مى‏توان اين گفته را باور كرد با اينكه در ميان گروهى از دانشمندان معروف است كه قرآن پس از پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) جمع‏آورى شده ، ( بوسيله على (عليه‏السلام) يا كسان ديگر ) .

در پاسخ اين سؤال بايد گفت : اما قرآنى كه على (عليه‏السلام) جمع‏آورى كرد تنها خود قرآن نبود بلكه مجموعه‏اى بود از قرآن و تفسير و شان نزول آيات ، و مانند آن .

و اما در مورد عثمان قرائنى در دست است كه نشان مى‏دهد عثمان براى جلوگيرى از اختلاف قرائت‏ها اقدام به نوشتن قرآن واحدى با قرائت و نقطه‏گذارى نمود ( چرا كه تا آن زمان نقطه‏گذارى معمول نبود ) .

 تفسير نمونه ج : 1  ص :  11

و اما اصرار جمعى بر اينكه قرآن به هيچوجه در زمان پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) جمع آورى نشده و اين افتخار نصيب عثمان يا خليفه اول و دوم گشت شايد بيشتر به خاطر فضيلت سازى بوده باشد ، و لذا هر دسته‏اى اين فضيلت را به كسى نسبت مى‏دهد و روايت در مورد او نقل مى‏كند .

اصولا چگونه مى‏توان باور كرد پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) چنين كار مهمى را ناديده گرفته باشد در حالى كه او به كارهاى بسيار كوچك هم توجه داشت ، مگر نه اين است كه قرآن قانون اساسى اسلام ، كتاب بزرگ تعليم و تربيت ، زير بناى همه برنامه‏هاى اسلامى و عقائد و اعتقادات است ؟ آيا عدم جمع‏آورى آن در عصر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) اين خطر را نداشت كه بخشى از قرآن ضايع گردد و يا اختلافاتى در ميان مسلمانان بروز كند .

به علاوه حديث مشهور ثقلين كه شيعه و سنى آن را نقل كرده‏اند كه پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) فرمود من از ميان شما مى‏روم و دو چيز را به يادگار مى‏گذارم كتاب خدا و خاندانم اين خود نشان مى‏دهد كه قرآن به صورت يك كتاب جمع آورى شده بود .

و اگر مى‏بينيم رواياتى كه دلالت بر جمع‏آورى قرآن توسط گروهى از صحابه زير نظر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) دارد ، از نظر تعداد نفرات مختلف است مشكلى ايجاد نمى‏كند ، ممكن است هر روايت عده‏اى از آنها را معرفى كند .