نظرات شخصی

تفسير نمونه ج : 17  ص :  3

( 31 ) سوره لقمان اين سوره در مكه نازل شده و داراى 34 آيه است

 محتواى سوره لقمان

مشهور و معروف ميان مفسران اين است كه اين سوره در مكه نازل شده ،اين سوره لقمان به حكم مكى بودن مشتمل بر محتواى عمومى سوره‏هاى مكى است ، يعنى پيرامون عقايد اساسى اسلامى مخصوصا مبدء و معاد و همچنين نبوت بحث مى‏كند .

به طور كلى محتواى اين سوره در پنج بخش خلاصه مى‏شود :

- بخش اول بعد از ذكر حروف مقطعه اشاره به عظمت قرآن و هدايت و رحمت بودن آن براى مؤمنانى كه واجد صفات ويژه هستند مى‏كند ، و در نقطه مقابل ، سخن از كسانى مى‏گويد كه در برابر اين آيات آنچنان سرسختى و لجاجت نشان مى‏دهند كه گوئى گوشهايشان كر است ، علاوه بر اين سعى دارند با ايجاد سرگرميهاى ناسالم ديگران را نيز از قرآن منحرف نمايند .

- بخش دوم از نشانه‏هاى خدا در آفرينش آسمان و بر پا داشتن آن بدون هيچگونه ستون ، و آفرينش كوهها در زمين ، و جنبندگان مختلف ، و نزول باران و پرورش گياهان سخن مى‏گويد .

- بخش سوم به همين مناسبت قسمتى از سخنان حكمت آميز لقمان آن مرد الهى را به هنگام اندرز فرزندش نقل مى‏كند كه از توحيد و مبارزه با شرك شروع شده ، و با توصيه به نيكى كردن به پدر و مادر ، و نماز ، و امر به معروف و نهى از منكر ، و شكيبائى در برابر حوادث سخت ، و خوشروئى با مردم ، و تواضع و فروتنى و اعتدال در امور پايان مى‏يابد .

در بخش چهارم بار ديگر به دلائل توحيد باز مى‏گردد ، و سخن از تسخير آسمان و زمين و نعمتهاى وافر پروردگار و نكوهش از منطق بت‏پرستانى كه تنها بر اساس تقليد از نياكان در اين وادى گمراهى افتادند ، سخن مى‏گويد ، و از آنها بر مساله خالقيت پروردگار كه پايه عبوديت او است اقرار مى‏گيرد .

و نيز از علم گسترده و بى پايان خدا با ذكر مثال روشنى پرده بر مى‏دارد ، و در همين رابطه علاوه بر ذكر آيات آفاقى ، از توحيد فطرى كه تجليش به هنگام گرفتار شدن در ميان امواج بلا است به طرز جالبى بحث مى‏كند .

بخش پنجم اشاره كوتاه و تكان دهنده‏اى به مساله معاد و زندگى پس از مرگ دارد ، به انسان هشدار مى‏دهد كه مغرور به زندگى اين دنيا نشود ، به فكر آن سراى جاويدان باشد .

اين مطلب را با ذكر گوشه‏اى از علم غيب پروردگار كه از همه چيز در ارتباط با انسان از جمله لحظه مرگ او و حتى جنينى كه در شكم مادر است آگاه است تكميل كرده و سوره را پايان مى‏دهد .

ضمنا روشن است نامگذارى اين سوره به سوره لقمان به خاطر همان بحث قابل ملاحظه و پر مغزى است كه از اندرزهاى لقمان در اين سوره آمده ، و تنها سوره‏اى است كه از اين مرد حكيم سخن مى‏گويد .

 فضيلت سوره لقمان

روايات متعددى در فضيلت اين سوره از پيامبر گرامى اسلام (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) و بعضى از ائمه اهلبيت (عليهم‏السلام) نقل شده است ، از جمله : در حديثى از پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم) مى‏خوانيم : من قرء سورة لقمان ، كان لقمان له رفيقا يوم القيامة ، و اعطى من الحسنات عشرا بعدد من عمل بالمعروف و عمل بالمنكر : كسى كه سوره لقمان را بخواند لقمان در قيامت رفيق و دوست او است ، و به عدد كسانى كه كار نيك يا بد انجام داده‏اند ( به حكم امر به معروف و نهى از منكر در برابر آنها ) ده حسنه به او داده مى‏شود .

و در حديث ديگرى از امام باقر (عليه‏السلام) مى‏خوانيم : من قرء سورة لقمان فى ليلة و كل الله به فى ليلته ثلاثين ملكا يحفظونه من ابليس و جنوده حتى يصبح ، فاذا قرئها بالنهار لم يزالوا يحفظونه من ابليس و جنوده حتى يمسى : كسى كه سوره لقمان را در شب بخواند ، خدا سى فرشته را مامور حفظ او تا به صبح در برابر شيطان و لشكر شيطان مى‏كند ، و اگر در روز بخواند اين سى فرشته او را تا به غروب از ابليس و لشكرش محافظت مى‏نمايند .

بارها گفته‏ايم و باز هم مى‏گوئيم كه اينهمه فضيلت و ثواب و افتخار براى خواندن يك سوره قرآن به خاطر آنست كه تلاوت مقدمه‏اى است براى انديشه و فكر و آن نيز مقدمه‏اى است براى عمل و تنها با لقلقه لسان نبايد اينهمه فضيلت را انتظار داشت .

سورة لقمان‏

 بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

 الم(1) تِلْك ءَايَت الْكِتَبِ الحَْكِيمِ(2) هُدًى وَ رَحْمَةً لِّلْمُحْسِنِينَ(3) الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصلَوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكَوةَ وَ هُم بِالاَخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ(4) أُولَئك عَلى هُدًى مِّن رَّبِّهِمْ  وَ أُولَئك هُمُ الْمُفْلِحُونَ(5)

ترجمه :

به نام خداوند بخشنده بخشايشگر

1 - الم

2 - اين آيات كتاب حكيم است ( آياتى پر محتوا و استوار ) .

3 - مايه هدايت و رحمت براى نيكوكاران است .

4 - همانها كه نماز را بر پا مى‏دارند ، زكات را ادا مى‏كنند ، و به آخرت يقين دارند .

5 - آنها بر طريق هدايت پروردگارشان هستند ، و آنهايند رستگاران .

تفسير :

 نيكوكاران كيانند ؟

اين سوره ، با ذكر عظمت و اهميت قرآن آغاز مى‏شود ، و بيان حروف مقطعه در ابتداى آن نيز اشاره لطيفى به همين حقيقت است ، كه اين آيات كه از حروف ساده الفبا تركيب يافته ، چنان محتوائى بزرگ و عالى دارد كه سرنوشت انسانها را به كلى دگرگون مى‏سازد ( الم ) .

لذا بعد از ذكر حروف مقطعه مى‏گويد : اين آيات كتاب حكيم است ( تلك آيات الكتاب الحكيم ) .

تلك در لسان عرب براى اشاره به دور است ، و كرارا گفته‏ايم كه اين تعبير مخصوصا كنايه از عظمت و اهميت اين آيات است گوئى در اوج آسمانها و در نقطه دور دستى قرار گرفته ! توصيف كتاب به حكيم يا به خاطر استحكام محتواى آن است ، چرا كه هرگز باطل به آن راه نمى‏يابد ، و هر گونه خرافه را از خود دور مى‏سازد جز حق نمى‏گويد ، و جز به راه حق دعوت نمى‏كند ، درست در مقابل لهو الحديث ( سخنان بيهوده ) كه در آيات بعد مى‏آيد قرار دارد .

و يا به معنى آن است كه اين قرآن همچون دانشمند حكيمى است كه در عين خاموشى با هزار زبان سخن مى‏گويد ، تعليم مى‏دهد ، اندرز مى‏گويد ، تشويق مى‏كند ، انذار مى‏نمايد ، داستانهاى عبرت‏انگيز بيان مى‏كند ، و خلاصه به تمام معنى داراى حكمت است ، و اين سرآغاز ، تناسب مستقيمى دارد با سخنان لقمان حكيم كه در اين سوره از آن بحث به ميان آمده .

البته هيچ مانعى ندارد كه هر دو معنى حكمت در آيه فوق منظور باشد .

آيه بعد هدف نهائى نزول قرآن را با اين عبارت بازگو مى‏كند : اين كتاب حكيم مايه هدايت و رحمت براى نيكوكاران است ( هدى و رحمة للمحسنين ) .

هدايت در حقيقت مقدمه‏اى است براى رحمت پروردگار ، چرا كه انسان نخست در پرتو نور قرآن حقيقت را پيدا مى‏كند و به آن معتقد مى‏شود ، و در عمل خود آن را به كار مى‏بندد ، و به دنبال آن مشمول رحمت واسعه و نعمتهاى بى پايان پروردگار مى‏گردد .

قابل توجه اينكه در اينجا قرآن ، مايه هدايت و رحمت محسنين شمرده شده ، و در آغاز سوره نمل ، مايه هدايت و بشارت مؤمنين ( هدى و بشرى للمؤمنين ) .

و در آغاز سوره بقره ، مايه هدايت متقين ( هدى للمتقين ) .

اين تفاوت تعبير ممكن است به خاطر آن باشد كه بدون تقوا و پرهيزگارى روح تسليم و پذيرش حقائق در انسان زنده نمى‏شود ، و طبعا هدايتى در كار نخواهد بود .

و از اين مرحله پذيرش حق كه بگذريم ، مرحله ايمان فرا مى‏رسد كه علاوه بر هدايت ، بشارت به نعمتهاى الهى نيز وجود خواهد داشت .

و اگر از مرحله تقوى و ايمان فراتر رويم و به مرحله عمل صالح برسيم رحمت خدا نيز در آنجا افزوده مى‏شود .

بنابر اين سه آيه فوق ، سه مرحله پى در پى از مراحل تكامل بندگان خدا را بازگو مى‏كند : مرحله پذيرش حق ، مرحله ايمان و مرحله عمل ، و قرآن در اين سه مرحله به ترتيب مايه هدايت و بشارت و رحمت است ( دقت كنيد ) .

آيه بعد محسنين را با سه وصف ، توصيف كرده ، مى‏گويد : آنها كسانى هستند كه نماز را بر پا مى‏دارند ، زكات را ادا مى‏كنند ، و به آخرت يقين دارند ( الذين يقيمون الصلوة و يؤتون الزكاة و بالاخرة هم يوقنون ) .

پيوند آنها با خالق از طريق نماز ، و با خلق خدا از طريق زكات ، قطعى است و يقين آنها به دادگاه قيامت انگيزه نيرومندى است براى پرهيز از گناه و براى انجام وظائف .

و در آخرين آيه مورد بحث عاقبت و سرانجام كار محسنين را چنين بيان مى‏كند : آنها بر طريق هدايت پروردگارشان هستند ، و آنها رستگارانند ( اولئك على هدى من ربهم و اولئك هم المفلحون ) .

جمله اولئك على هدى من ربهم ، از يكسو نشان مى‏دهد كه هدايت آنها از طرف پروردگارشان تضمين شده است ، و از سوى ديگر تعبير على ، دليل بر اين است كه گوئى هدايت براى آنها يك مركب راهوار است ، و آنها بر اين مركب سوار و مسلطند .

و از اينجا تفاوت اين هدايت با هدايتى كه در آغاز سوره آمده روشن مى‏شود ، چرا كه هدايت نخستين همان آمادگى پذيرش حق است ، و اين هدايت برنامه وصول به مقصد مى‏باشد .

ضمنا جمله اولئك هم المفلحون كه طبق ادبيات عرب ، دليل بر حصر است ، نشان مى‏دهد كه تنها راه رستگارى ، همين راه است ، راه نيكوكاران ، راه آنها كه با خدا و خلق خدا در ارتباطند ، و راه آنها كه به مبدء و معاد ايمان كامل دارند .